بسيار مىشود كه دسترسى به آب پيدا نمىكند ، پس اين جمله مقيد به جمله : * ( « أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ » ) * نيست ، بلكه خودش مستقلا عطف است بر جمله : « فاغسلوا » ، و تقدير كلام چنين است « و اذا قمتم الى الصلاة و كنتم على سفر و لم تجدوا ماء فتيمموا » و چون خواستيد نماز بخوانيد و در سفر بوديد و آب نيافتيد پس تيمم كنيد بنا بر اين حال ، اين فرض در مطلق بودن و مقيد نبودنش به وقوع يكى از دو حدث غائط و جنابت حال جمله معطوف عليه ، يعنى جمله : * ( « إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا . . . » ) * ، همانطور كه اين جمله در ابتدا احتياجى به تقييد ندارد ، جمله دوم نيز كه به آن عطف شده حاجتى به تقييد ندارد ، آن دستور مىدهد هر گاه خواستيد نماز بخوانيد وضو بگيريد ، و اين مىگويد هر گاه خواستيد نماز بخوانيد و چون در سفر هستيد آب نيافتيد تيمم كنيد . نكته سوم اينكه جمله : * ( « أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ » ) * شق ديگرى است مستقل از شق قبلى ، و آن طور كه بعضى پنداشته‌اند حرف « أو » در آن به معناى واو و نظير حرف « او » در آيه : « وَأَرْسَلْناه إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ » « 1 » نيست ، براى اينكه قبلا گفتيم و توجه فرموديد كه هيچ حاجت به اين نيست كه حرف « أو » را به معناى واو گرفته بگوئيم : معناى آيه اين است كه « هر گاه خواستيد به نماز بايستيد اگر بيمار و يا در سفر بوديد و از غائط آمديد و يا جنب شديد چنين و چنان كنيد » ، علاوه بر اينكه كلمه « أو » در آيه شريفه اى كه به آن استشهاد كرده‌اند يعنى در آيه : « مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ » به معناى حقيقيش نيست ، و به معناى واو هم نيست زيرا مقام مقامى است كه طبعا در آن ترديد مىشود ، نه اينكه خداى تعالى در عدد آن قوم ترديد داشته ، و شما بگوئيد از آنجايى كه ترديد و جهل در خصوص خداى تعالى محال است پس حرف « أو » در اين جمله به معناى واو است ، خير ، ترديد از خداى تعالى نيست بلكه ترديد مربوط به مقام تخاطب است ، همانطور كه در آياتى چون « لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » « 2 » و « لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » « 3 » و امثال آن اظهار اميد در اولى و اظهار آرزو در دومى از ناحيه خداى تعالى به معناى جهل خداى تعالى و عجز او نيست ، بلكه اين اميد و آرزو مربوط به مقام تكلم است . و حكم جمله مورد بحث در عطف ، حكم جمله قبلى را دارد ، در اينجا نيز مىگوئيم تقدير كلام چنين است : ( ( اذا قمتم الى الصلاة ، و كان جاء احد منكم من الغائط ، و لم

--> ( 1 ) ما او را رسول خويش قرار داده به سوى صد هزار نفر و بيشتر گسيل داشتيم . « سوره صافات آيه 147 » . ( 2 ) « سوره بقره ، آيه 21 » . ( 3 ) « سوره بقره ، آيه 102 »